Tsjechië – Stoksstories

Duivelse dilemma’s van een dubbelagent aan een nepgrens

Tussen 1948 en 1951 legde de Tsjechoslowaakse geheime dienst StB op een paar honderd meter vóór de Boheems-Beierse grens een tiental nepgrenzen aan, met echte slagbomen en Amerikaans-Duits ogende douanekantoren. Vluchtelingen moesten geloven dat ze al in het Vrije Westen waren. Buiten adem en nog stijf van de adrenaline vertelden die honderduit over wie hen had geholpen, wie nog meer van plan was te vluchten en hoezeer ze het communisme haatten. Vervolgens werd hun gevraagd een protocol te ondertekenen, dat kort daarop als bewijslast tegen hen werd gebruikt nadat de StB’ers hun verteld hadden dat ze nog steeds op Tsjechoslowaakse grondgebied waren. Toch werden ze wegens illegale grensoverschrijding gearresteerd, ook al hadden ze nooit een voet op Beierse bodem gezet. Tientallen van hen verdwenen jarenlang in kampen en gevangenissen. De slachtoffers bleven hun hele leven wroeging houden omdat ze, in hun opwinding over het idee dat ze het Vrije Westen hadden bereikt, de namen van hun familieleden en vrienden aan de StB hadden verraden.

Lees verder »

George Orwell in Praag en de kunst van het roken van slechte sigaretten

Een passage bij het herlezen van George Orwells klassieker Nineteen Eighty-Four bracht mij meteen terug naar mijn studietijd in Praag in 1980 en 1981/82. Aanleiding:

Lees verder »

Vechten om het recht op vaders beroemde foto

Op 21 augustus 1968 maakten troepen van het Warschaupact een einde aan het ‘socialisme met een menselijk gezicht’ in Tsjechoslowakije. Gevochten werd er niet veel, protesten waren er des te meer. Zoals dat van Emil Gallo, die in Bratislava pal voor een Russische tank ging staan. Ladislav Bielik maakte er een foto van. Later werd diezelfde foto aanleiding voor een heel ander gevecht van de zoon van de overleden fotograaf. Ook om zijn rechten.

Lees verder »

Het verdriet van Slowakije

Met het vertrek, in juni 2024, van de pro-Europese, progressief-liberale president Zuzana Čaputová, die het na vijf jaar niet meer kan opbrengen voor een tweede termijn te gaan, lijkt Slowakije weer volledig in de greep te komen van de anti-Europese, pro-Russische kliek rond oud-communist, links-populist en Slowakijes premier met de meeste dienstjaren Robert Fico. Zijn comrade-in-arms Peter Pellegrini wordt Čaputová’s opvolger, en mensen als Vladimir Poetin en Viktor Orbán kunnen hun geluk niet op. Het is niet de eerste keer dat Slowakije zo heen en weer geschud wordt door de geschiedenis. Sterker, op 15 mei werd het land opnieuw opgeschud door een moordaanslag in Handlová, ten noordoosten van Bratislava, op premier Fico.

Lees verder »

Antonín Dvořáks cadeaus aan de Nieuwe Wereld

Van de vier Tsjechische componisten van wereldfaam – Bedřich Smetana, Antonín Dvořák, Leoš Janáček en Bohuslav Martinů – zijn er twee werkzaam geweest in de Verenigde Staten. Verbleef Martinů er geruime tijd (van 1941 tot 1953), Dvořák, ter plekke wel aangeduid als ‘Tony Borax’, was er slechts tweeënhalf jaar, maar in die tijd wist hij zich er wel onsterfelijk te maken met zijn symfonie Uit de Nieuwe Wereld en zijn ‘Amerikaans’ Strijkkwartet. Beide werken staan wereldwijd permanent hoog in de klassieke hitlijsten.

Lees verder »

Herinneringen aan Opus 96

Al sinds mijn jeugd ben ik een fan van Antonín Dvořák. Net als mijn vader en grootvader dat waren. In 1990 waagde ik mij aan een novelle over Dvořák, die verscheen in het literaire tijdschrift Optima.

Lees verder »

‘Schoenmaker, blijf bij je leest!’ Niet bij Baťa

Bata-schoenen komen niet uit het Brabantse Batadorp (bij Best). Bata is een wereldomvattend familieconcern met 21 fabrieken op 5 continenten, 5300 verkooppunten en een jaarlijkse productie van 150 miljoen paar schoenen (stand 2022). En met een bewogen historie die begon in het Moravische Zlín, dat door Tomáš Baťa werd herschapen tot een company town met opmerkelijke productietechnieken en arbeidsomstandigheden.

Lees verder »

Het wonder dat pater Toufar fataal werd

Was het een wonder, een slechte houtje-touwtjeconstructie van een populaire priester of een complot van het Vaticaan in samenwerking met de CIA en Wall Street? Feit is dat tijdens een adventsmis in 1949 een crucifix in een Tsjechisch dorpskerkje onverklaarbaar had bewogen. Negentien kerkgangers beweerden dat te hebben gezien. Slachtoffer van dit ‘mirakel’ werd pater Josef Toufar, die op 48-jarige leeftijd bezweek aan de martelingen door agenten van de Tsjechoslowaakse Staatsveiligheidsdienst (StB). Die verdachten hem ervan het wonder in scène te hebben gezet.

Lees verder »

Josef Škvorecký: schrijvers, smokkelaar en redder van Tsjechische literatuur

Georges Simenon schreef dat hij zijn leven lang het jongetje is gebleven dat in de Luikse volkswijk Outremeuse is opgegroeid. Iets soortgelijks geldt voor de in het Tsjechische Náchod geboren Josef Škvorecký (1924-2012) en zijn alter ego Danny Smiřický, de hoofdpersoon in tal van zijn romans. Van geen andere auteur heb ik 22 kapot gelezen titels in mijn boekenkasten staan, waarvan zes in Nederlandse vertaling (de laatste uit 2010).

Lees verder »

Een opgezette Duitse herder en de berenmuts van Vladimír Clementis in één museum

In het West-Berlijnse Mauermuseum. Haus am Checkpoint Charlie staan talloze ingenieus vervaardigde voorwerpen en voertuigen uitgestald die Oost-Duitsers gebruikten bij geslaagde pogingen het ‘Vrije Westen’ te bereiken – per ballon, door een tunnel, verstopt in een Goggomobil. In Praag was een veel minder bekend museum dat de bezoeker liet zien hoe dit soort ‘illegale grensoverschrijdingen’ van het IJzeren Gordijn kon worden voorkomen.

Lees verder »