Gundula Janowitz: de stem van de eeuw
De Nederlandse bariton en pianist Thomas Oliemans sprak onlangs in het programma Diskotabel op NPO Klassiek bewonderend over Gundula Janowitz. Aan de hand van een opname van ‘Beim Schlafengehen’ uit Richard Strauss’ Vier letzte Lieder liet Oliemans horen hoe geniaal deze
Oostenrijkse sopraan de zangkunst beheerste. Gundula Janowitz werd op jonge leeftijd ontdekt door Herbert von Karajan en heeft haar hele leven bewonderaars gehad, onder wie David Bowie.
In 2009 had ik een interview met ‘de stem van de
Nooit meer ‘Gelukkig Nieuwjaar’ op het Schotse eiland Lewis door ramp met Iolaire
Op het Schotse eiland Lewis, een van de onherbergzame Outer Hebrides aan de periferie van het Verenigd Koninkrijk en zelfs van Schotland, vind je grafstenen met de intrigerende tekst: ‘A Sailor of the Great War’ met als overlijdensdatum 1 januari 1919. Iedereen weet dat er op 11 november 1918 een einde was gekomen aan de Eerste Wereldoorlog (die veel Britten aanduiden als ‘The Great War’). Achter die grafstenen gaat een bijna niet te vatten tragedie schuil die Lewis, dat aan
Jørgen Jørgensen: koning van IJsland en convict in Tasmanië – Forrest Gump én Barry Lyndon
Hoeveel avontuur past er in één mensenleven? Jørgen Jørgensen (1780-1841) deed zijn best om op uiteenlopende plekken in de wereld zijn voetafdruk na te laten – van IJsland, waar de uit Kopenhagen afkomstige klokkenmakerszoon kortstondig koning was, tot Tasmanië, waarvan hij de hoofdstad Hobart hielp stichten, en waar hij 23 jaar later terugkeerde als convict. Nadat hij rond de wereld was gevaren, stortten zijn gok- en dranklust hem keer op keer in het verderf, maar even vaak krabbelde hij weer
Duivelse dilemma’s van een dubbelagent aan een nepgrens
Tussen 1948 en 1951 legde de Tsjechoslowaakse geheime dienst StB op een paar honderd meter vóór de Boheems-Beierse grens een tiental nepgrenzen aan, met echte slagbomen en Amerikaans-Duits ogende douanekantoren. Vluchtelingen moesten geloven dat ze al in het Vrije Westen waren. Buiten adem en nog stijf van de adrenaline vertelden die honderduit over wie hen had geholpen, wie nog meer van plan was te vluchten en hoezeer ze het communisme haatten. Vervolgens werd hun gevraagd een protocol te ondertekenen, dat
George Orwell in Praag en de kunst van het roken van slechte sigaretten
Een passage bij het herlezen van George Orwells klassieker Nineteen Eighty-Four bracht mij meteen terug naar mijn studietijd in Praag in 1980 en 1981/82. Aanleiding: sigaretten van dubieuze kwaliteit. Toen ik begin jaren tachtig in communistisch Praag ging studeren en nog gewend was in Nederland en Frankrijk sans gêne de ene gitane na de andere gauloise op te steken, moest ik wel, op grond van de mij toegekende studiebeurs, mijn toevlucht nemen tot de goedkoopste Tsjechische sigaretten van die tijd,
Vechten om het recht op vaders beroemde foto
Op 21 augustus 1968 maakten troepen van het Warschaupact een einde aan het ‘socialisme met een menselijk gezicht’ in Tsjechoslowakije. Gevochten werd er niet veel, protesten waren er des te meer. Zoals dat van Emil Gallo, die in Bratislava pal voor een Russische tank ging staan. Ladislav Bielik maakte er een foto van. Later werd diezelfde foto aanleiding voor een heel ander gevecht van de zoon van de overleden fotograaf. Ook om zijn rechten.
Het verdriet van Slowakije
Met het vertrek, in juni 2024, van de pro-Europese, progressief-liberale president Zuzana Čaputová, die het na vijf jaar niet meer kan opbrengen voor een tweede termijn te gaan, lijkt Slowakije weer volledig in de greep te komen van de anti-Europese, pro-Russische kliek rond oud-communist, links-populist en Slowakijes premier met de meeste dienstjaren Robert Fico. Zijn comrade-in-arms Peter Pellegrini wordt Čaputová’s opvolger, en mensen als Vladimir Poetin en Viktor Orbán kunnen hun geluk niet op. Het is niet de eerste keer
Antonín Dvořáks cadeaus aan de Nieuwe Wereld
Van de vier Tsjechische componisten van wereldfaam – Bedřich Smetana, Antonín Dvořák, Leoš Janáček en Bohuslav Martinů – zijn er twee werkzaam geweest in de Verenigde Staten. Verbleef Martinů er geruime tijd (van 1941 tot 1953), Dvořák, ter plekke wel aangeduid als ‘Tony Borax’, was er slechts tweeënhalf jaar, maar in die tijd wist hij zich er wel onsterfelijk te maken met zijn symfonie Uit de Nieuwe Wereld en zijn ‘Amerikaans’ Strijkkwartet. Beide werken staan wereldwijd permanent hoog in de
Herinneringen aan Opus 96
Al sinds mijn jeugd ben ik een fan van Antonín Dvořák. Net als mijn vader en grootvader dat waren. In 1990 waagde ik mij aan een novelle over Dvořák, die verscheen in het literaire tijdschrift Optima.
De deconfiture van Erich Honecker
Eind september 1989 meldde ik mij in Den Haag op de ambassade van de DDR met het verzoek om als journalist de 40ste verjaardag te mogen meemaken van de DDR. Ik was niets te laat. Het bizarre feest vond op 9 oktober plaats, een maand later was van de ‘eerste arbeiders-en-boerenstaat op Duitse bodem’ bijna niets meer over.
‘Schoenmaker, blijf bij je leest!’ Niet bij Baťa
Bata-schoenen komen niet uit het Brabantse Batadorp (bij Best). Bata is een wereldomvattend familieconcern met 21 fabrieken op 5 continenten, 5300 verkooppunten en een jaarlijkse productie van 150 miljoen paar schoenen (stand 2022). En met een bewogen historie die begon in het Moravische Zlín, dat door Tomáš Baťa werd herschapen tot een company town met opmerkelijke productietechnieken en arbeidsomstandigheden.
Dankbare deserteurs
Gevraagd naar een tot de verbeelding sprekend voorbeeld van de relatie tussen Luxemburg en Limburg, hoefde ik niet in bibliotheken of archieven te zoeken. Het onderwerp werd mij als het ware in de schoot geworpen door mijn toen 88-jarige schoonmoeder. De andere kant van het verhaal vond ik in een archief, dat van Dagblad De Limburger: een oud-collega bij de krant met wie ik weliswaar nooit heb samengewerkt, heeft in 1995 een van de protagonisten uit dit verhaal gesproken, ruim
Het wonder dat pater Toufar fataal werd
Was het een wonder, een slechte houtje-touwtjeconstructie van een populaire priester of een complot van het Vaticaan in samenwerking met de CIA en Wall Street? Feit is dat tijdens een adventsmis in 1949 een crucifix in een Tsjechisch dorpskerkje onverklaarbaar had bewogen. Negentien kerkgangers beweerden dat te hebben gezien. Slachtoffer van dit ‘mirakel’ werd pater Josef Toufar, die op 48-jarige leeftijd bezweek aan de martelingen door agenten van de Tsjechoslowaakse Staatsveiligheidsdienst (StB). Die verdachten hem ervan het wonder in scène
Josef Škvorecký: schrijvers, smokkelaar en redder van Tsjechische literatuur
Georges Simenon schreef dat hij zijn leven lang het jongetje is gebleven dat in de Luikse volkswijk Outremeuse is opgegroeid. Iets soortgelijks geldt voor de in het Tsjechische Náchod geboren Josef Škvorecký (1924-2012) en zijn alter ego Danny Smiřický, de hoofdpersoon in tal van zijn romans. Van geen andere auteur heb ik 22 kapot gelezen titels in mijn boekenkasten staan, waarvan zes in Nederlandse vertaling (de laatste uit 2010).
Een opgezette Duitse herder en de berenmuts van Vladimír Clementis in één museum
In het West-Berlijnse Mauermuseum. Haus am Checkpoint Charlie staan talloze ingenieus vervaardigde voorwerpen en voertuigen uitgestald die Oost-Duitsers gebruikten bij geslaagde pogingen het ‘Vrije Westen’ te bereiken – per ballon, door een tunnel, verstopt in een Goggomobil. In Praag was een veel minder bekend museum dat de bezoeker liet zien hoe dit soort ‘illegale grensoverschrijdingen’ van het IJzeren Gordijn kon worden voorkomen.
Literaire ontmoeting: Josef Švejk treft Josef K.
Twee Praagse schrijvers uit de tijd van de Eerste Tsjechoslowaakse Republiek (1918–1938) hebben ook internationaal furore gemaakt: de Tsjech Jaroslav Hašek, schrijver van ‘De lotgevallen van de brave soldaat Švejk tijdens de wereldoorlog’, en de Duitstalige Franz Kafka, wiens oeuvre tot het meest indringende van de twintigste-eeuwse literatuur behoort. Ze zijn weleens aangeduid als ‘de paradoxale tweelingbroers’.
‘Muziek als een vetoogje op de soep.’ De mierzoete nostalgie van Ernst Mosch
Egerländermuziek is populair bij blaasorkesten dankzij groepen als Die Egerländer Musikanten, Die lustigen Egerländer en het Nederlandse ensemble Herman Engelbertinck und seine Egerländer Musikanten. De grootste promotor en ster van de Egerländermuziek was Ernst Mosch (1925–1999), een Sudeten-Duitser uit Sokolov (Du. Falkenau), halverwege Cheb en Karlovy Vary in West-Bohemen, met een opmerkelijke carrière.
‘Geen film zo dramatisch als mijn eigen leven.’ De bitterzoete tranen van Lída Baarová
De vroeger beeldschone actrice Lída Baarová (1914 – 2000) kon zich in de jaren dertig in Tsjechoslowakije qua schoonheid en populariteit meten met Marlene Dietrich. Haar lotgevallen waren echter heel anders dan die van de voor de nazi’s gevluchte Hollywood-ster. Baarová bracht het hoofd van rijkspropagandaminister Joseph Goebbels volledig op hol en betaalde daarvoor een hoge prijs.
Ctirad en Josef Mašín: moordenaars en/of verzetshelden
Toen een drietal Tsjechoslowaakse jongeren zich tijdens de Koude Oorlog schietend en dodend een weg baanden dwars door de DDR naar West-Berlijn, werd hun handelen door West-Duitsers en Amerikanen als een politieke daad gezien, zij zelf werden beschouwd als politiek vluchtelingen. Twintig jaar later zouden asielzoekers die op hun vlucht grenswachten of politieagenten doodschoten, daarvoor wel vervolgd worden in het Westen. Maar in 1953 was de Koude Oorlog nog heel warm.
Twee Berlijnse families – ter kennismaking
In de ruim twintig jaar dat ik met grote regelmaat Berlijn bezocht – tussen pakweg 1975 en 1995 – heb ik mijn reistassen en koffers altijd weer mee naar huis genomen, maar herinneringen aan prettige gebeurtenissen en ontmoetingen met vriendelijke mensen, en niet in de laatste plaats de politieke ontwikkelingen, vormden voldoende reden om da wieder hinzufahren.
Wolf Biermann: ‘De Stasi is mijn Eckermann’
Wolf Biermann belichaamt als geen ander opkomst en ondergang van de DDR. In 1952 trok hij vol socialistisch optimisme vanuit Hamburg naar het, in zijn puberogen, ‘betere Duitsland’. Maar dat Duitsland legde hem al spoedig een beroepsverbod op en belette hem in 1976 een terugkeer in de DDR na een opzienbarend optreden in het West-Duitse Keulen. Ausgebürgert was hij. Protesten in Oost en West waren het gevolg. Met de DDR zou het vanaf toen alleen nog maar bergafwaarts gaan.
Salon Kitty, een Berlijnse Edel-Puff
Setting: Berlijn, nazi’s, een bordeel, geheime diensten en spionage.
Adres: Giesebrechtstraße 11 driehoog, Berlijn-Charlottenburg, vlak bij de Kurfürstendamm.
Hoofdpersonen: Reinhard Heydrich, hoofd Reichssicherheitshauptamt (RSHA); Walter Schellenberg, hoofd contraspionage van de Gestapo; Kitty Schmidt, uitbaatster van een Berlijns elitebordeel; en Lieselotte Ackermann, bordeelmedewerkster met een nog goed geheugen.
Receptie op de Tsjechische ambassade
Als Tsjechen en Slowaken elkaar vóór 1989 in het buitenland tegenkwamen, dan wilden ze van elkaar toch wel weten tot welke groep ballingen degenen met wie ze praatten, behoorden en in welk jaar en voor wie ze waren gevlucht. Dat scheelde een slok op een ambassadeborrel.
Late roem voor Nicholas Winton, de ‘Britse Schindler’
Op 1 juli 2015 stierf, op 106-jarige leeftijd, de voormalige Britse beursmakelaar Nicholas Winton. Doordat hij in 1939 erin slaagde 669 kinderen uit bezet Tsjechoslowakije te redden, werd hij op hoge leeftijd gekroond tot ‘de Britse Schindler’. Dankzij hem leven er nu meer dan 6.000 mensen die hun leven aan hem te danken hebben.
Karl May in de DDR – Öko-indianen werkend voor de Stasi
Tot 1989 bezochten jaarlijks ruim 125.000 fans van het werk van Karl May (1842-1912) het grauwe plaatsje Radebeul, even ten noordwesten van de Saksische hoofdstad Dresden. De troosteloze arbeidersbuurten doen er het motto uit DDR-tijden: ‘Ruinen schaffen ohne Waffen’ alle eer aan. En hoe je dat met bommen doet, hoef je in Dresden sinds februari 1945 niemand uit te leggen.
Het elegante sterven van Triëst
Het gemiddelde inkomen per inwoner is er hoger dan in Bologna of Milaan, maar de gemiddelde leeftijd ook: Triëst is hard op weg het Florida van Italië te worden, maar de plaatselijke bevolking bekreunt zich daar niet over en koestert zich in een behaaglijk dolce far niente, wetende dat ook de dynamiek hier een wandelstok behoeft – met een zilveren knop uiteraard.
Op water geschreven
De naamloze reiziger uit Donau, het boek van de uit Triëst afkomstige germanist Claudio Magris, zit op een dag in een Hongaarse kroeg waar je, zo heeft hij bij de schrijver Kálmán Mikszáth gelezen, ‘de smakelijkste vissoep’ ter wereld kunt eten. Met een knipoog naar de Oostenrijks-Britse filosoof Karl Popper merkt de protagonist op: ‘Maar de literatuur behoort kennelijk niet tot de wetenschappen die vervalst kunnen worden, de echte wetenschappen.’
Vichy’s selectieve geheugen
Où sont les neiges d’antan? is een veel gehoorde verzuchting in de mondaine kuuroorden die rond de eeuwwisseling hun grootste bloeiperiode beleefden. Of minder poëtisch: waar blijven de toeristen?